Gerard Bolland

Gerardus Johannes Petrus Josephus (Gerard) Bolland (Groningen, 9 juni 1854 – Leiden, 11 februari 1922) was een Nederlands autodidactisch filosoof en taalkundige. Bolland werd geboren in Groningen en kwam uit een eenvoudig katholiek gezin. Na het autodidactisch behalen van een baan als onderwijzer te Katwijk aan Zee en daarna als leraar Engels en Duits in Batavia, solliciteerde Bolland in 1896 met succes naar de vrijgekomen positie van hoogleraar filosofie aan de Universiteit Leiden. Bolland was toen al omstreden en minister van Binnenlandsche Zaken Samuel van Houten, verantwoordelijk voor de benoeming, werd fel bekritiseerd om de aanstelling. Als hoogleraar was Bolland verantwoordelijk voor de heropleving van het hegelianisme rond 1900 in Nederland, door het geven van de meest populaire colleges toentertijd. Bolland kan tevens als grondlegger van de fascistische beweging in Nederland worden beschouwd. In zijn laatste academische les De teekenen des tijds (1921) hield hij een fel betoog tegen de democratie (de "gepeupelregeering", p. 12), tegen het jodendom, tegen de "tot heerschappij gekomen goddelooze arbeidersklasse" (p. 9), tegen democratisch onderwijs: "de liberaal bedoelde, maar democratisch ontwikkelde, dat is ontaarde, volksschool" (p. 34), tegen vrouwenemancipatie. Bolland wist de filosofie van Hegel in Nederland te doen herleven (en was daarmee inspirator van, bijvoorbeeld, kunsthistoricus Louis Grondijs). Hij verzorgde onder meer een nieuwe uitgave van de werken van Hegel, en heeft daarmee de belangstelling voor de wijsbegeerte in Nederland in belangrijke mate gestimuleerd. Bolland had een zeer kenmerkend taalgebruik; zijn ‘kameelzinnen’ en het ‘hollands-bollands’ in het algemeen werden door de linguïst-filosoof J.A. Dèr Mouw scherp bekritiseerd. De Nederlandse dichter-zanger Koos Speenhoff schreef nog een vermakelijk gedicht over hem.